E Lohe ʻIa Ana ko Kākou Leo Kūʻē?





Leonani Arakawa-Taum



ʻO Wākea ke kāne a ʻo Hoʻohōkūkalani ka wahine. Noho pū lāua a hānau ʻia ʻo Hāloanakalaukapalili, ke kalo mua loa, a me Hāloa, ke kanaka Hawaiʻi mua loa. Na lāua e mālama kekahi i kekahi. A mai kēia moʻolelo mai, maopopo i ka Hawaiʻi ke kuleana ʻo ka mālama ʻana i ka ʻāina: ke kuleana hoʻi ʻo ka mālama ʻana i ka ʻohana.


I kēlā me kēia lā, hāpai kēlā me kēia ʻahahui haole i nā manaʻo no ke kūkulu ʻana i hale hou ma ko kākou ʻāina. E kūkulu ana paha lākou i nā hale ā hiki i ka loaʻa ʻole ʻana o ka ʻāina no ke kūkulu ʻia ʻana. Aia nō ka poʻe Hawaiʻi ke kū nei ma mua o ka luna kānāwai i kūʻē ʻia ai ia hana. Eia naʻe, mau nō ke kūkulu ʻia ʻana o nā kūlana kauhale hou. He aha kā kākou hana no ka hoʻokū ʻana i kēia ʻano hana?


He kūpono paha ka hoʻololi ʻana i nā ʻōlelo kūʻē, no ka mea ʻaʻole e mālama nei nā luna kānāwai i ko lākou kuleana ʻo ka mālama ʻāina. Inā e hoʻonui aʻe ana ka papahana kūkulu i ka puʻu kālā a ke aupuni, e kāpae wale ana lākou i nā manaʻo o ka poʻe Hawaiʻi no ka mālama ʻāina. I laʻana, ua ʻae nā luna kānāwai i ke kūkulu ʻana i ka TMT no ka mea ua ʻōlelo ʻia he ʻoi aku ka waiwai o ka ʻike a me ke kālā e loaʻa ana ma mua o ka hewa o kēia kūkulu ʻana. ʻAʻole no ke aupuni ke kuleana ʻo ka mālama ʻana i nā loina Hawaiʻi.


Eia kekahi, ʻike pinepine ʻia ka hoʻololi ʻana o ke aupuni i nā kānāwai o Hawaiʻi nei no ka loaʻa ʻana o nā hopena a lākou e makemake ai. Ua hoʻololi ʻia ke kānāwai no nā iwi kupuna i ke kūkulu ʻia ʻana o ke ala kaulewa, i hulikua ʻia ai ka pilikia o ua mau iwi nei. I kēia wā, na ke kiaʻāina wale nō e hoʻoholo i ka hana, a ʻaʻole koi ʻia ka ʻae a ka hui mālama iwi. Ma kahi o ka hoʻopau ʻana i kēia papahana, ua hoʻololi wale ʻia nā kānāwai.


Ua lilo i ke kiaʻāina ka mana e ʻae i ka holomua ʻana o kekahi papahana inā pilikia ke kūkulu ʻana a ʻaʻohe koi ʻia ka ʻae o ka ʻaha mālama iwi ma hope o ka hoʻololi ʻia ʻana o kēia lula. No laila hiki ke kūkulu ʻia i kēia alahao no ka mea ua hemo ka pilikia.


He kūpono ka hāpai ʻana i ko ke aupuni kuleana no ka mālama ʻana i nā loina Hawaiʻi no ka mea ua kākau ʻia kēia kuleana ma nā kānāwai o ke aupuni. Eia nō naʻe, ʻaʻole kēia he kūʻē ikaika no ka mea ʻaʻole ia e hoʻokū ana i ke kūkulu ʻana o nā ʻaha haole i mau hale hou. No ka Hawaiʻi, maopopo iā kākou ka waiwai o ka ʻāina a me ka pilina o ka ʻāina me nā akua a he kūpono ka mālama ʻana i kēia loina no ka mea na kēia pilina e hoʻomanaʻo iā kākou i ke kuleana no ka mālama ʻana i ka ʻohana ʻāina. Akā mai hilinaʻi i ka mālama ʻia ʻana o nei kūʻē e ke aupuni no ka mea ʻaʻole loa lākou e mālama.


No laila, he aha nō kā kākou hana? E hoʻololi iki paha i ke ʻano o kā kākou ʻōlelo kūʻē. ʻO ka pilina o nā moʻolelo kaʻao Hawaiʻi a me nā manaʻo ʻepekema, ʻaʻole ia he ūlialia. He akamai loa ko kākou mau kūpuna, no laila, inā kapu kekahi wahi a inā kākou e hoʻokupu i kekahi akua ma ia wahi kīkoʻī, he kumu ko laila. Ua kākau ʻia paha nā moʻolelo kaʻao i mea e wehewehe ai i nā mana o ka ʻāina. I laʻana, i ka mauna o Poliʻahu, i Maunakea, aia nō ka noe a ʻo ke akua nona kēia noe, ʻo ia ke kaikaina o Poliʻahu. Mai kēia ʻano manaʻo ʻana, ʻike ʻia ke koʻikoʻi o ke kapu i kēia wahi o Poliʻahu no ka mea ua pili nā mana o nei akua i ka wai e kahe ana mai kēia mauna mai. Inā kūkulu ʻia ka TMT ma kēia mauna, e hoʻohaumia ʻia kēia wai ʻalaneo. No laila, he pono ka huli ʻana i kēia ʻike a me ka maopopo ʻana o ke kumu o kēlā me kēia moʻolelo kaʻao. A mai kēia ʻano hana, e loli iki ana ko kākou ʻōlelo kūʻē no ka mea e komo ana nā ʻōlelo hōʻike ʻepekema. A laila, ʻaʻole hiki ke hōʻole ʻia kēia mau mea kūʻiʻo.


Pēlā nō hoʻi ko kākou ʻimi a koi ʻana i nā pono like ʻole o ka Lāhui Kanaka Maoli. He kūʻē ikaika paha ka ʻōlelo ʻana inā loaʻa ka ʻāina i ka Hawaiʻi i mea e kanu ai i ka mea kanu, e ulu ana ka nui o ke kālā ma ka ʻaha. Inā lohe kekahi ʻelele o ke aupuni i ka hoʻoulu kālā ʻana, e piʻi aʻe ana kona hoihoi i ke kākoʻo ʻana i ka Hawaiʻi.


© Leonani Arakawa-Taum 2020