Ma Luna ka ʻIke Kupuna Ma Lalo ka ʻEpekema Haole





Kuʻulei Kapule





Aloha ʻoukou a pau e nā hoa heluhelu mai ka lā hiki a ka lā kau. Ua komo kākou Hawaiʻi i ka wā ʻepekema haole i kūlike ʻo Hawaiʻi me nā loea o kēia wā holomua. E kipa ka hapanui o kākou i ke kauka haole a aʻo ʻia aku ka ʻike haole i nā kula like ʻole. Akā ua poina iā kākou. Maopopo kēia ʻike i ko kākou mau kūpuna ma mua loa. Aia ka ʻike kupuna ma lunao ka ʻepekema haole.


ʻO ko kākou mau kūpuna ka poʻe akamai o ka ʻāina. Kilo ʻāina lākou a maopopo ke ʻano o ia ʻāina. Inā pilikia ka loʻi kalo, a hele ka lepo a ʻawaʻawa, maopopo iā lākou ʻaʻole i hōʻoluʻolu ʻia ʻo Laka. No laila ua lei ka mahiʻai i ka lei ma ke ʻano he hōʻailona no Laka. A ua ʻoki ʻo ia i ka lāʻau hau a lapulapu akula. Ua uhi ʻia nā lālā hau i ka lepo a kāhea ka mahiʻai iā Laka. Hele ka hau a popopo. Hiaʻai ʻo Laka a hoʻihoʻi hou ʻo ia i ka momona o ka lepo. Ulu hou ke kalo me ka maikaʻi loa. ʻIke ko kākou mau kūpuna i ka waiwai o ka hau. Ua ʻike lākou ma mua loa o ka ʻepekema haole. I kēia wā, ua hailona ka poʻe haole i ka hau a ʻakahi lākou a ʻike i kēia waiwai. Hoʻōla hou nō ka hau i ka lepo.


ʻElua makahiki aku nei ua hele au i Kalaupapa. Ua hele au i laila me ka hui ʻo Nā Kelamoku no ka hoʻomākaukau ʻana i kēlā wahi ma mua o ka hiki ʻana o Hōkūleʻa. Ua waele mākou i ka nāhelehele, ua ʻohi mākou i ka ʻōpala, a ua hōʻike aku mākou i ka poʻe e noho ana ma laila e pili ana i ka Hōkūleʻa. ʻO Mikiʻala Pescaia ka mea nāna i alakaʻi iā mākou. Kamaʻāina loa ʻo ia iā Kalaupapa a nui kāna mau moʻolelo. Ua haʻi aku ʻo ia i kekahi moʻolelo no ka mokupuni i kapa ʻia ʻo Okala. Hiki ke ʻike ʻia ua moku nei ma ka hulina hikina o Kalaupapa. Wahi a Mikiʻala, ua kaua ʻo Hiʻiaka i kekahi moʻo ma ka hulina komohana o ka ʻanemoku a ma ka hikina ʻo ia i hoʻolele ai i ka hiʻu o ka moʻo. ʻO ia hoʻi ʻo Okala. I koʻu ʻike ʻana, mahuʻi au ua hāʻule kēia mokupuni mai luna iho o ka pali. Like ā like ke kuhi o ka ʻepekema haole. Akā naʻe, i ka hailona ʻana i ka lepo o ka mokupuni a me ka lepo o nā pali ma nā ʻaoʻao ʻelua, ʻakahi lākou a ʻike pololei nō ka moʻolelo. No ke komohana mai ʻo Okala.


ʻAkahi nō hoʻi a ʻike ka poʻe haole i nā hōkū liʻiliʻi i lawe mai i ka wai i ka honua. ʻAʻole i no ka honua nei ka wai, akā ua lawe ʻia ma ʻaneʻi. Maopopo kēia i ko kākou mau kūpuna mai ka wā kōliʻuliʻu mai. ʻAʻole kēia he nūhou. I ke kau aku nei, ua komo au i ka papa a Lilikalā Kameʻelehiwa. Ua aʻo mai mākou e pili ana i nā akua like ʻole. Wahi āna ua kapa ʻia ka Milky Way ʻo Ka Wai Ola a Kāne. Pehea lā lākou i ʻike ai mai ka lani i hiki ai ka wai?


He mau kahuna lapaʻau ko kākou mau kūpuna. Loaʻa ka ʻike mai nā akua iho. E hoʻōla ʻia nā kānaka a mea ʻole ke ʻano o ka maʻi. ʻAʻole au he kahuna lāʻau lapaʻau akā kamaʻāina iki au i ka lāʻau. Ua komo au i ʻelua papa lāʻau lapaʻau. He haumana au na Keoki Baclayan. A he haumana ʻo ia na Levon Ohai no Kauaʻi. I ke ao o nā lāʻau lapaʻau haole, ʻaʻole hiki ke hoʻōla ʻia ka mimi kō, ka maʻi ʻaʻai, a me ka maʻi pale ʻea pau. Akā, no ka poʻe Hawaiʻi, loaʻa kekahi lapaʻau no ua mau maʻi nei. ʻO ke koʻokoʻolau kekahi lāʻau e hoʻopolapola i ka mimi kō. ʻAʻole kāua e hihi. No ka ʻiʻo ulu ma ka puʻuwaiū, e omo aku ka lāʻau noni. Ua hana ʻia ma mua. A no ka maʻi pale ʻea pau, ka maʻi AIDS, wahi a nā kauka haole, nele ʻoe i ka witamina D ʻole. Maopopo kēia i ko kākou mau kūpuna akā ʻaʻole maopopo ka witamina D iā lākou. I ka wā kahiko, inā loaʻa ʻoe i ka maʻi pale ʻea pau, e moe kohana ʻoe i ka lā. He luaʻole ka ʻepekema o nā kūpuna. He maʻi hou ka maʻi pale ʻea pau. Akā naʻe, loaʻa kekahi lapaʻau iā lakou. E maʻa koke lākou i nā maʻi i lawe ʻia mai.


Palena ʻole ke akamai o nā kūpuna, mai poina. E kōkua i ko ʻoukou mau kūpuna a hoʻolohe pono. E aʻo aku nō ʻoe i nā mea he nui. I ke aʻo ʻana aku o kou kūpuna, e aʻo mai ʻoe i nā ʻike mai kona mau kūpuna, mai ka poʻe mua loa. He kuleana kēia e loaʻa ai kēia ʻike a i kekahi lā, he kupuna ana ʻoe. A e kaʻana ʻoe i kou ʻike me kāu mau moʻopuna, a e hana like lākou.


​© Kuʻulei Kapule 2019