NA WAI HOʻI KA ʻOLE O KE AKAMAI?
na Leilani Chow

Ma ka lā ʻumikūmākolu o Pepeluali o kēia makahiki nei, komo ʻia ka pālule-T ʻulaʻula o ke kūʻē e ʻeono kaukani ā ʻoi kumu, haumāna, a me nā mākua mai nā kula aupuni o Hawaiʻi. Ua hele wāwae lākou mai ka hale hōʻike ʻo Blaisdell a hiki i ke kapikala o kēia mokuʻāina. Naue nō ua poʻe nei no ka hoʻomaopopo leʻa ʻana i ka ʻahaʻōlelo kau kānāwai i ke kākoʻo o lākou ma hope o ka pila e kūkākūka ʻia nei e ʻimi i kālā hou aku no nā kumu a me nā kula aupuni. Ua neʻepapa ke koko o kēia ʻāina no ka hoʻololi ʻana i ke kuanaʻike waiwai o Hawaiʻi i kēia au.

I kēia wā, ʻōlelo ʻia e ka mokuʻāina ʻaʻole lawa ke kālā no ka uku pono i nā kumu, a i ʻole ka hōʻonipaʻa i nā kula o kā kākou mau keiki. Ma waena o nā mokuʻāina a pau, ʻo Hawaiʻi ka mea hope loa no ke kīkoʻo ʻana aku i nā kumu, a me ka hoʻolilo kālā o ke aupuni no ke aʻo ʻana i nā keiki, i nā alakaʻi o kēia mua iho. No ke aha lā? ʻAʻole anei he loina Hawaiʻi ke aʻo ʻana mai a me ke aʻo ʻana aku? ʻAe nō hoʻi.

I ka makahiki 1820, noho aupuni ʻo Liholiho Kamehameha II ʻo ia ka mōʻī. Nānā akula ke aliʻi i nā pilikia o nā poʻe Hawaiʻi: i ka nui o ka maʻi, ka make, ka nele, a me ka loli ʻana o ka pūʻuo kānaka, a mōakāka no iā ia ka waiwai o ke aʻo ʻana o kona lāhui i ka palapala. Mea mai ʻo Liholiho: “Na wai hoʻi ka ʻole o ke akamai, he alanui i maʻa i ka hele ʻia e oʻu mau mākua.” He mea maʻamau ka maʻa ʻana o ke akamai, a noke ʻo ia no ka paʻa pono o ia alahele no ka holo ʻana o kona lāhui i mua. 

Ua hāʻawi loa aku ia mōʻī i kālā no ke paʻi ʻana i ka 2,500 palapala pīʻapā i unuhi ʻia ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he 16,000 mau kope o nā puke pela, he 4,000 kope o nā puke baibala pōkole, he 4,000 kope o nā puke kakekimo, a ma ka lā ʻewalu o ʻOkakopa makahiki 1829 ua paʻi ʻia e ke aupuni o Hawaiʻi ma kahi o ka 120,000 mau kope o nā puke pela! Ma ka hana a Liholiho, hiki iā kākou ke ʻike i ka waiwai o ke aʻo ʻana ma mua o ka waiwai o ke kālā. A i ka noho aliʻi ʻana o Kauikeaouli Kamehameha III hiki iā ia ke haʻi aku i kāna ʻōlelo kaulana me ka ʻoiaʻiʻo: “ ʻO koʻu aupuni, he aupuni palapala koʻu,” a ʻoia nō.

Ke hoʻi kākou i nā pilikia o kēia wā, he pilikia kahiko ka ʻimi ʻana i kālā, he pilikia hou ka hōʻole ʻana i ka naʻauao e pono ai nā keiki a me ka hōʻole ʻana i ka uku e pono ai nā kumu. Ma ka wā o ko Kauikeaouli hoʻomau ʻana i ke akamai, aia ma kahi o ka 182,000 kānaka maoli i noho ma nā ʻāpana 1,103 o Hawaiʻi nei. I ka makahiki 1831 ua lako ke aupuni o Hawaiʻi i nā kula hou he 1,103 a me nā kumu i aʻo aku! A maʻa ua ala la i ka lāhui holoʻokoʻa. No laila, pehea lā kākou i hōʻea ai i kēia pilikia nui loa? 

Ua mālama pono ke aliʻi Hawaiʻi i kona mau waiwai: ka ʻāina a me nā kānaka. Paʻa ke alahele o ke akamai i ko lākou hoʻokō ʻana i nā kuleana a lākou. No laila, ʻo wai ke noho aliʻi i kēia lā? He aupuni palapala kona? Hōʻike ʻia ka noho pono ʻana o ke aliʻi ma luna o kona aupuni i ka momona o ka ʻāina a me ka pono o nā kānaka. Ina kalaʻihi ka lani, kūpilikiʻi ka honua. Eia lā, he aupuni pī hoʻi kēia i nānā ʻole i kona mau kuleana. 

He haʻina pōpilikia kēia kūʻē ʻana o nā poʻe o Hawaiʻi no nā mea pono o ke ola piha. Pūhili ke koko ma loko o ka puʻuwai o nā kumu, nā haumāna, a me nā mākua i hiki ke ʻike i ka waiwai ʻoiaʻiʻo o ka hoʻonaʻauao a me ka noke ʻana me ka uku pono ʻole. ʻO kā ʻoukou komo ʻana i ka palule-T ʻulaʻula ka huliau o ke kuanaʻike o ka mea waiwai. E ʻaʻahu kākou a pau i ka ʻahaʻula o ke kuleana a maʻa i ke ala o ke akamai no nā keiki o kēia ʻāina. A ʻike paha ka ʻahaʻōlelo kau kānāwai i ka ʻiʻini a me ka ʻula o nā kānaka o Hawaiʻi nei. 

© Leilani Chow . 2017

© kauluhoi 2017