Mai Kuhihewa
na Keawe Goodhue

Ke huakaʻi nei kekahi poʻe e launa pū me ke aliʻi o Oʻahu, me Kākuhihewa. Eia mai ka pilikia, wahi a kekahi poʻe ma ke kulanui o Mānoa nei, ʻo ke koko Hawaiʻi ka helu ʻekahi, ʻo ia koko hoʻokahi ka mea e akamai ai ke kanaka, a ʻoi aku nō ia akamai ma mua o ko nā kānaka nona ke koko o kekahi lāhui o waho, a na ia koko Hawaiʻi e alakaʻi mai iā kākou i ke ola hemolele a pōmaikaʻi wale.

Pehea lā e hōʻoia ai ke koko o kākou i kēia ʻano hopena o ka pōmaikaʻi a me ka hemolele? Aia paha ka hua o kō kākou akamai i ka puʻuwai? A ke huahuaʻi ke koko mai ka puʻuwai mai a kahe i nā māhele kino, i akamai ke kanaka i ke koko e kahe ana, inā ʻo ke koko Hawaiʻi ia?

Auē, na ka makapō e alakaʻi ana i ka makapō, a ke hoʻolalau ʻia mai nei ka mea hahai i Kalalau. ʻAʻole na ke koko e hōʻoia i ia hopena, a ʻaʻole ia ʻo ke kumu o ke akamai o kekahi lāhui a i ʻole kekahi kanaka. ʻO ka lolo, a me ka naʻau i hoʻonaʻauao ʻia, ʻo ia ka mea e akamai aʻe ai kākou. Aia ke akamai ma ka ʻimi noiʻi, ma ka heluhelu ʻana, aia ia ma ka ʻike maka ʻana, a aia nō ia ma ke aloha. ʻOi loa aku ka hopena o ka ʻimi noiʻi ʻana ke aloha ʻia ke kumu, a me ke ala, o ka noiʻi ʻana. A pēlā e lilo ai ka mea ʻimi noiʻi i lālā no Kalae. 

Aia nō kekahi mau maka kū i ka lani ke kū nei i ka ʻewaʻewa, ma ka hoʻohalahala ʻana aku i kekahi haole i noho ma ke Aupuni o Hawaiʻi i ka wā i mau ai ke ea o ka ʻāina i ka pono. Ke ʻimihala nei lākou i ia mau kānaka no ka hākeakea o ka ʻili, a me ke koko o ka ʻāina ʻē. ʻAʻole ka hoʻohalahala a me ka ʻimihala ʻo ka pilikia, ʻoiai he hana maʻamau kēia o ke ola. Eia naʻe, ke aʻo ʻia nei he moʻolelo hewa ma kekahi mau papa o ua Hālau ʻIke Hāiki a me he mea lā ke paipai ʻia nei ia ʻano hoʻohalahala ma ke kula. ʻO ke kula kahi e hoʻonaʻauao ʻia aku ai nā haumāna a me nā kumu. Eia kekahi, pehea kākou e “hoʻoulu ai i ka ʻimi ʻike,” a me ka “naʻauao” inā ke ālai ʻia nei ka ʻoiaʻiʻo e ke kuhihewa ʻana aku i ka maikaʻi ʻole o nā poʻe koko Hawaiʻi ʻole, o nā haole hoʻi? 

ʻO kekahi o ia mau kānaka, ʻo William Richards nō ia. ʻAʻole anei ʻo ia ʻo ke kāne like i aʻo aku i ka mōʻī ʻōpio, iā Kauikeaouli? A ʻaʻole anei ʻo ia kai huakaʻi i ʻAmelika, a me Palani, i Pelekāne, a me nā lāhui ʻē aʻe ma ke ʻano he ʻelele no ke Aupuni o Hawaiʻi, a i hōʻoia aku i ka noho kūʻokoʻa ʻana o Hawaiʻi? Ma ka papa like i hoʻohalahala ʻia ai ua Likeke nei, ua hoʻohanohano ʻia ʻo Haʻalilo, akā ua hoʻohalahala ʻia ʻo Richards no ka hana like. Auwē e nā Hawaiʻi, ʻo ia ihola nō ka hana a kākou? He minamina nō ke nānā kākou i nā hana a me nā kānaka o ka wā kahiko me ka hoʻohalahala wale. Ke ālai ʻia nei ka ʻoiaʻiʻo e ke kuhihewa no ka ʻoi kelakela o ia mea he koko Hawaiʻi. ʻO ia nō ʻoe ʻo ke kāmaʻa o Keawe, aia nō ia kanaka lokomaikaʻi, a naʻauao hoʻi i mua pono o kākou, a ʻike ʻole ʻia. I ke alo nō ka ʻulu a hala! 

Ma ke kuanaʻike Hawaiʻi, ʻaʻole ke koko ʻo ka mea nui, ʻo ka moʻokūʻauhau nō ia. E oki kākou i kēia hana naʻaupō ʻo ke kuhihewa a me ka hoʻohalahala ʻana aku i ke koko me ka ʻole paha. E noke kākou i ka ʻimi ʻana i ka ʻoiaʻiʻo ma ka moʻolelo o ko kākou mau kūpuna.

E nā haumāna, ʻo ke kulanui, he mea ia e hoʻokahua i ke ala naʻauao pono e naue aku ai kākou. He maikaʻi wale kēia. Eia naʻe, ke hoʻokahua ʻia ma luna o ka hewa a me ke ʻino, ʻo ia ana ka hopena, hewa kumu waiho keiki. E hōʻoia i ka ʻike e aʻo mai nei, a e ʻike ʻoe i ka ʻoiaʻiʻo e pūlama ai. Pau kuhihewa i ka nani o ʻĀipō. 

© Keawe Goodhue . 2017

© kauluhoi 2017