Ka Pūhala Kuapapa
NA Kaulana Mayo

ʻAnoʻai ke aloha e ka lāhui hiwahiwa o nēia pae ʻāina, kūpaʻa i ka ʻōlelo makuahine! Ma Hawaiʻi, he mau ʻano noʻeau e welo mau ana mai ke au i hala, a ma kēia au e holo nei. ʻO ka ulana lauhala kekahi o ia mau mea. No kēia wahi moʻolelo, ke hōʻike aku nei wau iā ʻoukou i ka hōʻea ʻana o ka pūhala mua i Hawaiʻi nei. E nā Hawaiʻi, maopopo iā kākou he hana nui ka mālama ʻana i ka ʻike o nā kūpuna, a lilo kēlā wahi ʻike i ala e ola ai kākou. Maopopo iā kākou kēia wahi ʻōlelo noʻeau, “I ulu no ka lālā i ke kumu”, he ʻoiaʻiʻo nō, ulu kākou ma muli o ka hānai ʻia ʻana o kākou i ka ʻike kuʻuna. No laila, e hoʻomaka kākou ma ka piko o nēia wahi moʻolelo kahiko o ka pūhala kuapapa. 

ʻO ka moʻokūʻauhau ka mea i ʻike ʻia ma nā welo ʻohana, a e like hoʻi me kākou poʻe kānaka, he moʻokūʻauhau ko nā pūhala i laha a puni ʻo Hawaiʻi pae ʻāina; ʻo Ohiohikupua ka makua kuapapa. E luʻu paha kākou i nā palapala kahiko e hoʻākāka pono ʻia ai nēia wahi moʻolelo o ka pūhala kuapapa. Ma kekahi moʻolelo i hoʻopuka ʻia ma ka nūpepa ʻo Ke Alakai o Hawaii, i ka lā 8 o ʻAukake i ka makahiki 1930, hōʻike ʻia ua pūhala kupaianaha nei nō. Ke holo ka moʻolelo, hōʻike ʻia ke ʻano o ua pūhala kuapapa penei, “O ka inoa o ka lauhala o Ohiohikupua, mai loko mai o ke kai kona wahi i ulu mai ai, kupu ae la ia a hala maluna o ke kai, a ku kilakila iho la ia me he ao opua ala i ka nana aku a mahope o kona ulu ana ae a kiekie a he manawa loihi mahope.” Ua hōʻea nā ʻano mea ulu i Hawaiʻi ma ka ʻilikai o ka moana Pākīpika, a pēlā nō paha i kau ai ka pūhala mua i Hawaiʻi. 

Ma nēia māhele o ka moʻolelo, ua kū ʻo Pele i kona huakaʻi i Hawaiʻi nei me ka manaʻo e hōʻea wawe ana ʻo ia i Hawaiʻi, eia kā ʻaʻole nō pēlā ka ʻoiaʻiʻo. Iā Pele e huakaʻi ana i Hawaiʻi, ua paʻa ihola ʻo ia i ke kōkala o ka pūhala, a ʻo Ohiohikupua nō ia. Ma muli hoʻi o kēia pilikia o Pele, ua piʻi maila ka ʻena, a paʻa ihola ʻo ia i ka muʻo o ua pūhala nei, a kiola akula ʻo ia i mea e pau ai ka pūhala. Eia naʻe, ua ulu a nui ia muʻo ma Kohala i Hawaiʻi. No laila e nā hoa makamaka e heluhelu mai nei, ʻo kēlā muʻo i ulu a nui ma Kohala, ʻo ia nō ka pūhala mua loa ma Hawaiʻi nei! He koʻikoʻi naʻe kēia wahi moʻolelo no ka ʻike kuʻuna i ukali ma ke kua o ka pūhala kuapapa. 

Ma hope pono o ke kiola ʻana aku o Pele i ka muʻo i Hawaiʻi, ua ulu a laha nā pūhala. Ma muli o ka ulu ʻana o kēia mau pūhala a laha ma ka wā kahiko, ua hoʻolauna mua ʻia ka ulana lauhala i ka poʻe Hawaiʻi; ma mua o kēia ʻaʻole i hoʻohana ʻia ka lauhala no nā mea pono o ka nohona. Wahi a kēia moʻolelo, “Ia manawa no hoi aole o kakou moena ia wa, aka, ma muli o ka noonoo o kekahi alii kaulana oia wa o Lauhiki kona inoa, e hoolilo i keia lauhala i moena mamuli o ka ulana ana o Lauhiki no, nolaila, mai iaia mai ka ike o na wahine i ka ulana.” E nā hoa makamaka ē, ua hoʻākāka ʻia ka moʻolelo kuʻuna o ka ulana lauhala, a na Lauhiki nō i hoʻokumu i ia wahi ʻike mauliauhonua. 

He wahi ʻike kēia e kuhi pololei ana i ke kumu o ka ʻike ulana lauhala, he waiwai kēia ʻike i hiki iā kākou ke hoʻi hope e hāliʻaliʻa ai i ke kumupaʻa o nā pūhala Hawaiʻi. No kākou Hawaiʻi, ʻo ka ʻohana ke kaʻapeha, a he pili ʻohana ka pūhala iā kākou. No laila, he waiwai nō. ʻO ka mea walea, ʻo ia hoʻi ka ʻalawa mau o nā poʻe kanaka i nā pūhala ke kāʻalo ʻia, akā naʻe ʻaʻole paha kupu maila kēia wahi moʻolelo i ka manaʻo; a ma laila nō i kupu maila kēia wahi ʻiʻini o nā kūpuna e haʻi mai i ia wahi ʻike. ʻAʻole hiki iā kākou ke hoʻomau i ka hoʻohanohano ʻana i ka pūhala a me nā mea lauhala inā ʻaʻole nō kamaʻāina kākou i ka iwi kuamoʻo o kēia mau pūhala kupaianaha. Me kēia wahi ʻike hāiki o ka pūhala kuapapa e hiki ai iā kākou ke hoʻoulu hou i ka hoi o nā hanauna hou i nā hana noʻeau.

ʻO ka lauhala kekahi o nā ʻano hana noʻeau i ʻike mau ʻia i kēia mau lā, maliʻa paha ke welo mau nei ia noʻeau no ka pilina o ka lauhala i nā kūpuna o ke au i hala. Inā hoʻohālikelike kākou i kēia wahi moʻolelo o ka pūhala kuapapa me nā moʻolelo o Pele, hōʻike ʻia he ʻike kuʻuna nō kēia moʻolelo ma muli o ka lilo ʻana ʻo Ohiohikupua i ālaina ma ko Pele huakaʻi. Ma o kēia laha ʻana o ka pūhala, ua kupu maila nā ʻano like ʻole o ka ulana lauhala, ʻo ka moena ʻoe, ka peʻa ʻoe, ka hīnaʻi ʻoe, ka pāpale ʻoe, a pēlā wale aku. A na ka hanauna hou e hoʻomau ana i kēlā mau mea lauhala. 

Ma ke au i hala ua hoʻohana ʻia nā mea lauhala no ka pono o ka nohona. I ia wā, ʻike pinepine ʻia nā moena lauahala, nā ʻeke lauhala, a pēlā aku, ma nā hale ʻohana. I kēia lā, ʻaʻole pēla. ʻAuhea i nalo iho nei? Ua lilo ia i mea waiwai na ka poʻe waiwai. Auē ka loli ʻana o ke kūlana hiehie o nei mea he lauhala. No laila, i mea e mau loa ai kēia hana noʻeau, he pono ko kākou hoʻolaha ʻana i kēia wahi moʻolelo no ka pūhala. He maikaʻi paha kēia moʻolelo ʻo Ohiohikupua, no ka noke mau ʻana i ia wahi hoʻoilina, na kākou nō ia wahi kuleana. Nui ko kākou aloha a mahalo i nā ʻano mea i ulana ʻoluʻolu ʻia, no laila me kēia wahi ʻike hiki iā kākou ke hoʻonui i ko kākou makahehi i nā mea lauhala, a laulaha aʻela.

© Kaulana Mayo . 2018

© kauluhoi 2017