Ka Ulu Hoi 9.3

Aloha mai e na mea heluhelu o Ka Ulu Hoi. E maliu wale i ka nuhou. Maliu wale i ke kani o ka makani o Wahiawa he Kaiaulu. Maliu wale i ke poi a ka nalu hai o Haleiwa me Waialua. Maliu wale i ka pahu kani he hoailona no ke kamalii. Maliu wale i ke oli e kahea nei i na alii kahiko mai ka wa ia Kapawa mai. Maliu i ke ala a ka ohia lehua e moani nei. Maliu i na leo o Hoolonopahu ame Waialua. Maliu i ka pahu kani ma Holoholoku. Maliu ana hoi i ka pahu kani mai Koolau a i Waianae.

E ola! E ola o Kukaniloko. E ola! Mai ka wa o ka poe kahiko o Oahu-a-Lua, nui ka poe kamalii i hanauia i Oahu nei. Ma Kukaniloko i noho a ao ai na alii nui o ka paeaina o Hawaii. Ma ia wahi pana nohoi e aoia'i i na loina o ko kakou mau kupuna. Aoia aku la ka loina alii i ke kamalii. Aoia ka loina o na kahuna like ole. Aoia ka ikena o ka poe hookele. He waiwai nui no keia wahi kuonoono.

I mea e hoomalu ai i kahi kuonoono o Hawaii a puni, e like me Kukaniloko, ua hookahuaia ka hui Daughters of Hawaii i ka MH 1903 e ehiku wahine haole he mau kupa Hawaii. I ka MH 1918, malamaia o Kukaniloko e W.W. Goodale ame na Daughters of Hawaii. Lilo kahi o Kukaniloko oia ka wahi pana mua e hoomaluia ma Oahu nei. Hoololiia ka aina a puni o Kukaniloko i aina mahi no ka lao ame ka hala kahiki. Na W.W. Goodale ame na Daughters of Hawaii e pale aku i ke kalai aina o ke aupuni o Hawaii i ia wa o pau ia aina i ka mahi. Mamua o keia hanana, he aina nui o Kukaniloko, hookahi haneli a oi hoi akele. I keia la, elima paha akele o Kukaniloko, a na ka ohana Lenchanko ame ka Wahiawa Hawaiian Civic Club e malama ia Kukaniloko.

I ka MH 2007, ma ka Aha Kuka Kulanakauhale o Honolulu, na Donovan Dela Cruz i hoike i ka Resolution 08-142 i mea e paipai i ka hoomalu ana i keia aina o Kukaniloko ame ka aina a puni ona. Mamuli o ka pau ana o ka oihana mahiko ame ka oihana mahi hala kahiki, noa ia mau aina.

Na kekahi Kaleponi e kuai i ka aina mahi a e kukulu hale maluna o ka aina. He pilikia keia no kakou. O Kukaniloko, e lilo ana paha i na kolea ina kukuluia na hale maluna o ka aina mahi a puni ona. He wahi hoomaluia no o Kukaniloko e ka Mokuaina o Hawaii, aka nae, aole paha e malama aina ka poe noho ilaila ina kukuluia he kulana kauhale hou a pipii ka noho ana ilaila e like me ka mea mau o keia au.

Mai kinohi mai, he aina laa o Kukaniloko. Hookumuia o Kukaniloko e Nanakaoka laua o Kahihiokalani. O ka laua kamalii, oia hoi o Kapawa, ka mea i hanau mua ia i ia wahi. Ua kapaia ae la keia wahi no ka Mo-i wahine mua loa ma Oahu nei, ma Hawaii nohoi, oia hoi o Kukaniloko. Mahope o Kapawa, hanau mai la he hookahi haneli hanauna alii a oi. Ma ka piko o Kukaniloko, aia kekahi pohaku hanau. Ma ia pohaku hanau i hanauia'i ka poe alii nui o Hawaii. Aia ka heiau o Hoolonopahu i kahi kokoke i Kukaniloko; ma ia heiau i okiia'i ka piko o ke keiki hou a kani na pahu e hoike i ke ola ana o ke alii hou. Ina malu o Kukaniloko, malu nohoi paha na wahi kapu like ole no ka kakou mau moopuna.

I ka Pepeluali nei, pomaikai kekahi mau haumana wahine o ke kula o Kamehameha me ka halau hula o Ka Pa Hula o Ka Lei Lehua i ka makaikai ana i ia aina ame ka hai olelo ana a Tom Lenchanko. Nana hoi i hookipa mai i na haumana, a nana hoi i wehewehe i na pohaku malaila. Hoonohonohoia kekahi mau pohaku e ao ai i ka hookele, hoohanaia kekahi e hoike i ka hala ana o ka mahina. Nui ke ao ma Kukaniloko. Ua kauia ae la he kanakolu kumaono pohaku e ka Wahiawa Hawaiian Civic Club; ma ka ipuka lakou e ku ai no kela me keia alii o laila. Aka nae, nui ka ike o laila i maopopo ole ia kakou. E malama kakou i ka ike i loaa.

E mahalo nui kakou i ka ohana Lenchanko ame ka Wahiawa Hawaiian Civic Club no ka lakou hana i mea e malamaia'i o Kukaniloko no ka poe Hawaii apau ame na kanaka apau. E pulama kakou ia Kukaniloko; Papani ka uka o Kapela; puai hanono wai ole o Kukaniloko; paki hunahuna ole o Holoholoku; aohe mea nana e ae paepae kapu o Liloa.

No ka ike hou, e nana i keia mau puke: Sites of Oahu na Elspeth P. Sterling laua o Catherine C. Summers; Nana i Ke Kumu Vol. II na Tutu Mary Kawena Pukui. No kekahi ike o na Daughters of Hawaii, e nana i ka aoao punaewele ma http://www.daughtersofhawaii.org.