E ʻOnipaʻa
na Kalamaʻehu Takahashi

ʻAʻole aʻe kau i ka pūlima
Ma luna o ka pepa o ka ʻenemi,
Hoʻohui ʻāina kūʻai hewa
I ka pono sivila aʻo ke kanaka
      - Kekoaohiwaikalani Prenedergast, 1983

He manaʻo kēia i hōʻike hou ʻia e Kaleikoa Kaʻeo ma ka hālāwai kūʻē iā Kanaʻiolowalu i mālama ʻia ma Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Maui i ka lā 17 o Ianuali, ʻo ia nō hoʻi ka lā e hoʻomanaʻo ai i ka hoʻokahuli ʻia ʻana mai o ke aupuni o Hawaiʻi nei. Ua mālama ʻia ua paio nei ma ke kulanui o Hawaiʻi ma Maui ma ka ʻaha hoʻomanaʻo kahuli aupuni i kapa ʻia ʻo ʻOnipaʻa. 

ʻO Māhealani Wendt ka hoa paio a Kaleikoa i uhiʻāpana ai. He komikina ʻo ia ma ka papa komikina o Kanaʻiolowalu. Hāpai aʻela ʻo Māhealani i kona manaʻo kākoʻo i ka poʻe Hawaiʻi. Hōʻike akula ʻo ia i kekahi mau mea hoʻohālikelike no ke ea o ka poʻe Hawaiʻi akā, ʻaʻole ʻo ia i kākoʻo i ka manaʻo o ke kūʻokoʻa maoli ʻana o ke aupuni Hawaiʻi. Hoʻokumu ʻia ʻo Kanaʻiolowalu me he mea lā, he kōkua no ko ka poʻe Hawaiʻi kūʻē ʻana i ka noho hewa o ʻAmelika i nēia mau mokupuni o Hoakaʻailani, o Hawaiʻi nei hoʻi. He hoʻokahi makahiki ka lōʻihi o ka holo ʻana o kēia papahana ma lalo o ke kiaʻāina ʻo Neil Abercrombie. ʻO ka pahuhopu a lākou e hoʻolaha ai, ʻo ia ke kūkulu ʻana aʻe i lāhui hou ma o ka loaʻa ʻana o nā pūlima o ka poʻe Hawaiʻi i mea e hookaʻawale ai i ke Aupuni Hawaiʻi. Eia naʻe, ʻaʻole e e kūʻokoʻa maoli ana ke aupuni Hawaiʻi ma lalo o Kanaʻiolowalu. Inā kō aku, e lilo ana i aupuni ma lalo o ke aupuni o ʻAmelika. 

Wahi a Kaleikoa, he mea o Kanaʻiolowalu e puni ai ka poʻe Hawaiʻi, e hūnā nei hoʻi i ka pono hana o ʻAmelika lāua ʻo ke aupuni nei o Hawaiʻi. “E like mai ana ka hana o ua hui nei me ka hana i nā makahiki 1898, 1900, a me 1959.” ʻO ka 1898 ka makahiki i lilo ai ʻo Hawaiʻi nei i panalāʻau no ʻAmelika na ka ʻAhaʻōlelo Kau Kānāwai o ʻAmelika. Lilo maila ʻo Hawaiʻi i panalāʻau, a ma ka makahiki 1959 nō i hoʻohu ʻia ai ʻo Hawaiʻi me ʻAmelika. He kōkua anei kēia hui no nā kānaka? Mea maila ʻo Kaleikoa, “ʻAʻole ko kākou pilikia ʻo ka hoʻokele waiwai, ʻo ka politika nō ia.” E nānā pono i ka hana nui a ka poʻe o mua. I ka makahiki 1843, hōʻoiaʻiʻo ʻia mai ʻo Hawaiʻi he mokuʻāina kūʻokoʻa. Wehewehe ʻia maila e Kaleikoa ka nui o ka waiwai o kahi poʻe. Aia ka mana o Hawaiʻi ma nā pae like ʻole, ma nā keʻena, ma nā kōmike, a ma nā kula hoʻi paha. Pehea hoʻi e nele ai ka poʻe kānaka i ka waiwai ʻole, inā kākou e noho nei ma ka paepae o ka waiwai maoli? No kākou nō kēia ʻāina a no kākou nō hoʻi ke kuleana e ʻauamo ai. He aha ua kuleana nei? ʻO ia nō ke aloha ʻāina, ka hoʻomanaʻo ʻana i ka hana noʻeau a ka poʻe kūpuna, a me ka pohala ʻana mai o ka poʻe e ulupuni nei i nolu ai ka ʻelele o ka loko ʻino.

Hoʻomanaʻo akula ʻo Kaleikoa i ke anaina i ka moʻolelo o ʻUmi a me Līloa. ʻOiai noho mua ʻo ʻUmi ma ke ʻano he ʻilihune, piʻi aʻela nō i ka pae noho aliʻi ma muli o kona aloha i ka poʻe kamaʻāina. A ʻo Hakau hoʻi, ʻaʻohe mea nāna i kōlulu iā ia, ʻo kona luku ʻia ʻana akula nō ia. Hiki anei ke like ko ke ao nei? He mau puaʻa hinu nō e ʻai nei a puʻu ka nuku i ka ʻai kamahaʻo o nēia ʻāina. ʻO ka wahie ka ʻai, ʻo ka loli ka iʻa, ʻo muku ka imu! Mai ʻiʻī i nā aʻo o loko, ma ka lōkahi e hiki ai iā kākou ke hopu i ka lei o ka lanakila. ʻAʻole ke kau wale ʻana aku i ka pūlima i kahi pepa ʻo ka mea e pono ai ke ea o kēia aupuni. Aia wale nō a hoʻākoakoa mai nā mano, nā kini, nā lehu, kūnoni i ke ala loa. ʻO Kanaʻiolowalu, na wai ia, no wai hoʻi?

© Kalamaʻehu Takahashi . 2014

© kauluhoi 2017