E hoʻolohe mai i nā leo nahenahe
na Kainoa TEngan

E nā hoa makamaka i hau‘oli i nā mele Hawai‘i, ‘auhea ‘oukou? E hiki mai ana ka ho‘okūkū mele ma ke Kula Ki‘eki‘e ‘o Kamehameha, i ka lā 21 o Malaki. E ho‘omana‘o kākou i ka ho‘okumu ‘ia ‘ana o kēia hanana maika‘i i piha i nā leo nahenahe, nā ‘ōlapa hula, ke kūkahekahe ‘ana, a me ka lanakila.

I ka lā 26 o Mei ma ka makahiki 1921, ua ho‘omaka ‘ia kēia ho‘okūkū mele no nā kāne o ke Kula ‘o Kamehameha ma Kapālama. Ua kapa ‘ia kēia ho‘okūkū ‘o ka “Inter-class Song Competition,” akā, ua ho‘opōkole ‘ia a loa‘a ka inoa i ma‘a iā kākou, ‘o ia ho‘i ‘o “Song Contest.” A ma hope a‘e, ua hana like nā wāhine i ko lākou ho‘okūkū mele pono‘ī i ka makahiki 1922.

I ka makahiki mua, ua hīmeni nō nā keikikāne mai ka papa ‘elima a hiki i ka papa ‘eiwa. Ho‘okahi a ‘oi paha alaka‘i ma kēlā me kēia papa. Ua hīmeni kēlā me kēia papa i ‘ekolu mele, a he koina nō ka hīmeni ʻana i ho‘okahi a ‘oi mele ma ka ‘ōlelo Hawai‘i, he koina i hoʻokumu ʻia e Charles E. King. I kona mau makahiki ‘ehā i hana ai ma ke kula, ma ke ‘ano he kumu mele, makemake ‘o ia e ho‘ololi i ka polokolamu mele a lilo ia i mea Hawai‘i. Ma mua o kona hana, ua hīmeni nā haumāna i nā mele haole like ‘ole. Ua a‘o nō ‘o King i nā mele Hawai‘i, a ma hope o kona ha‘alele ‘ana i ke kula i ka makahiki 1902, ua ho‘omau ‘ia kona mana‘o, e lilo ka polokolamu mele (a me ke kula nō ho‘i paha) i mea Hawai‘i.

Ua mālama mua ‘ia ka ho‘okūkū o nā kāne ma ke alapi‘i o ka hale hō‘ike‘ike ‘o Bihopa, a ua mālama ‘ia ka ho‘okūkū o nā wāhine ma mua o kekahi hale ma ko lākou kula. A i ka makahiki 1931, ua naue nō nā kula ‘elua i kona pu‘u e noho nei i kēia mau lā, a ua mālama ‘ia nā ho‘okūkū ma ka hale keaka ‘o Ke‘elikōlani. Ma ka makahiki 1956, ua nui a‘e ka heluna o nā haumāna, a ua ho‘one‘e ‘ia ka ho‘okūkū i ka hale haʻuki ‘o Kekūhaupi‘o. Ua hui pū ‘ia nā ho‘okūkū a ho‘omaka ‘ia ka hīmeni pū ‘ana o nā kāne a me nā wāhine i mele. A i ka makahiki 1964, ua naue nō ka ho‘okūkū i kahi e mālama ‘ia ai i kēia mau lā, ‘o ia ka hale ‘aha ‘o Neil Blaisdell Center.

Ma ka makahiki 1956, ‘o nā papa ‘umi a ‘oi wale nō nā papa i ‘ae ‘ia e hīmeni ma ka ho‘okūkū. ‘A‘ole i ‘ae ‘ia ka hīmeni ‘ana o nā papa ma lalo. A ua mālama ‘ia kekahi wā ho‘omaha, a ma ia manawa, ua hīmeni nā haumāna o ka papa ‘eiwa. Ma hope a‘e, ua ‘ae ‘ia ka papa ‘eiwa e ho‘okūkū, a ua ho‘omaka ‘ia ka Hō‘ike o ka hula ‘ana i ka makahiki 1966, me ka mana‘o, he wā e loiloi ai a ‘imi i ka lanakila. A ma ka makahiki 1968, ua ho‘olele ‘ia ka ho‘okūkū ma ke kīwī no ka nānā ‘ana o ka lehulehu.

No laila, ‘o kēia ka makahiki kanaiwakūmāhā o kēia ho‘okūkū ‘ana a ke kula kiʻekiʻe ‘o Kamehameha ma Kapālama. ‘O ke po‘omana‘o o kēia makahiki, ‘o ia ‘o “Ka‘apuni Honua,” a hīmeni nō nā haumāna i nā mele e pili ana i nā ‘āina ‘ē, a i ‘ole i ko kekahi kanaka huaka‘i ‘ana i nā ‘āina ‘ē.

Ma o nā mele a nā haumāna i koho ai, hiki iā kākou ke ho‘omana‘o i ka mo‘olelo o ko Hawai‘i mau mō‘ī. E like me nā mele i pili i ko Kalākaua huaka‘i: e hīmeni ‘ia nō ke mele ‘o “Kāwika” e nā kāne o ka papa ‘umi, a me ke mele ‘o “Iā ‘Oe e Ka Lā” e ka papa ‘umikūmākahi. He mo‘olelo li‘ili‘i nō paha ko nā mele like ‘ole, a hali‘a kākou i ka holomua ‘ana o ko kākou ‘āina ma muli o ko nā ali‘i kipa ‘ana i nā ‘āina ‘ē i ka wā kahiko.

No laila, e nānā nō kākou a pau i ka mālama ‘ia ‘ana o kēia hanana maika‘i, ‘o ia ka ho‘okūkū hīmeni o Ke Kula Ki‘eki‘e ‘o Kamehameha. Ma ka NBC e hele kino ai, a i ‘ole ma ke kānela o KGMB e nānā ai. Aia na‘e, mai poina, e nā makamaka, e mālama kākou i kēia hanana e hō‘ike ‘ia ai nā mea Hawai‘i. A ola mau nō ke mele, ka hula, ka ‘ōlelo, a me ka ‘ike. Pēlā e ola ai ka poʻe ʻōiwi o kēia ʻāina nei.

© Kainoa Tengan . 2014

© kauluhoi 2017