Ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani
na kamalolo koanui-kong

Hale Alii Iolani

Aloha mai e nā pulapula makamae o nēia au, mai Kumukahi a i ka mole o Lehua. Eia nō au, kekahi Kanaka Maoli, e nīnau aku ana iā ʻoukou ala, “Nāu nō ka pono e komo i ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani e like me kou makemake?” Ke nīnau aku nei wau iā ʻoukou i ia nīnau, no ka mea i kēlā Pōʻaono aku nei, ma ka lā ʻewalu o Pepeluali, i ke kakahiaka, hapalua hola ʻewalu, ʻo ia nō ka hana a kekahi mau kānaka Hawaiʻi. ʻO Drew Paahao lāua ʻo Koa Alii Keaulana, ua hele akula lāua i ka Hale Aliʻi a peku ihola i ka puka aniani i hiki iā lāua ke komo i ka ʻīpuka. He minamina no ka mea ua wāwahi ʻia hoʻi ka puka aniani, a he aniani kahiko, hoʻokahi hāneli kanakolu makahiki ke kahiko. 

Wahi a nā limahana o ka Hale Aliʻi, ʻaʻole kēia hana kolohe he mea maʻamau, akā ʻaʻole nō ia kekahi mea i mahuʻi ʻole ʻia. I ka makahiki ʻumi kūmāiwa kanawalu kūmāhā, ua wāwahi ʻia kekahi aniani ʻē aʻe e kekahi kolohe ʻē aʻe ma ia Hale Aliʻi, a he ʻehā makahiki i pono ai ka poʻe hoʻoponopono e ʻimi a loaʻa i aniani like no ia puka aniani. 

Ua kukulu ʻia ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani i ka makahiki 1882 e ka Mōʻī ʻo Kalākaua. He wahi luaʻole a kilakila nō ia. ʻO kekahi mea kamahoi, ma ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani i hoʻokomo mua ai ka uila a me nā kelepona, ma mua hoʻi o ka Hale Keʻokeʻo ʻo ka Pelekikena ʻAmelika. Kāhāhā! He mea kupaianaha nō! I ka hala ʻana o Kalākaua, ʻo ka Mōʻīwahine ʻo Liliʻuokalani kai noho aliʻi ma laila, a ʻo ia kahi āna i hoʻokahuli hewa ʻia ai. He hōʻailona ia wahi no ka ikaika o ko kākou mau kūpuna. No laila, piha ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani i ke koʻikoʻi a me ka ʻike. Na kākou, ka poʻe Hawaiʻi, e kūlike a mālama i kēia wahi kūikawā, me ka hōʻihi a me ka ʻoluʻolu, ʻaʻole hoʻi me ka hoʻokiʻekiʻe a me ke kīkoʻolā. 

Ua hopu ʻia ʻo Drew Paahao lāua ʻo Koa Alii Keaulana e nā kiaʻi pale o ka Hale Aliʻi, ma hope pono o ko lāua peku ʻana i ka puka aniani. Ke nīnau ʻia lāua i ke kumu o kā lāua hana kolohe, pane akula ʻo Drew, “No ka mea, noʻu kēlā hale!” ʻO ia mau kāna ʻōlelo i kēlā me kēia manawa, ke nīnau ʻia ʻo ia i ke kumu o kā lāua hana kolohe. No laila, ke nīnau aku nei wau iā ʻoukou e nā hoa makamaka o Hawaiʻi pae ʻāina nei, he mea pono, he pololei paha ko kēia mau kānaka peku ʻana i kekahi wahi laʻa o ko kākou mau Mōʻī a me nā moʻolelo o ka wā kahiko? 

He kaumaha hoʻi ke koho ʻana o kekahi e hana ʻino i kekahi wahi e noʻonoʻo ai ʻo ia ʻo “kona hale” ia. I koʻu manaʻo, pili ka Hale Aliʻi i ka poʻe Hawaiʻi, akā ʻaʻole ia he wahi e hana kolohe ai i mea e komo ai. He kaumaha lua, he pilihua, he niniu, a he ʻehaʻeha hoʻi ka hana a kēia mau poʻe Hawaiʻi. ʻOiai pilikia paha ka poʻe Hawaiʻi i ke ʻano o ko kākou aupuni, he waia kā hoʻi kēia hana kikoʻī, i ko lākou ʻohana, ka poʻe Hawaiʻi, a me ka Hale Aliʻi. Inā paha ʻo ka hana kēia a kekahi mau haole, e hōʻeha a hoʻopaʻi ʻia lākou. He aha lā ka hopena o kēia mau kānaka i pili iā kākou ma ka moʻokūʻauhau?

Pili kēia mau manaʻo i nā mea he nui o neia au. He mau kānaka ʻōiwi e noʻonoʻo ana he kuleana a he pono ko lākou i nā mea ma Hawaiʻi nei. A pololei nō lākou. ʻO Hawaiʻi kēia, nā one hānau o ka poʻe ʻōiwi o ka wā kahiko. Akā naʻe, “ʻIke ʻia nō ka loea i ke kuahu.” ʻO Liliʻuokalani, i ka wā o ka hoʻokahuli aupuni, ʻaʻole ʻo ia i kaua me ʻAmelika, ua hoʻopalekana ʻo ia i ke ola o nā pua o Hawaiʻi nei. Inā nō i uluhua kēia mau kānaka i ke ʻano o ka hana ʻana ma ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani, ua hiki nō iā lāua ke hana pono. He mea pohihihi ke ala i hele ai ua kolohe nei, ʻo ka hōʻino ʻana i ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani.

ʻAʻole kēia ʻo ka hana ʻino mua loa i ka Hale Aliʻi. Piha nō ia wahi i ka mana luaʻole o ko kākou mau kūpuna. ʻAʻole hoʻi ʻo kēia ka hanāna ʻino hope loa. Pono iā kākou, ka poʻe Hawaiʻi, e aʻo aku i kā kākou mau pulapula i ke koʻikoʻi a me ka laʻa o ia wahi i hiki iā kākou ke mālama mau i ia mea kūikawā o kākou.

© Kamalolo Koanui-Kong . 2014

© kauluhoi 2017