Ka hale hōʻikeʻike ʻo Pihopa -
he hale no ka hawaiʻi
na aya ueda

kii pihopa

‘Auhea ‘oukou e nā mamo o ka ‘āina Aloha o Hawai‘i nei. He pōmaika‘i kākou i ka mea waiwai i hā‘awi ‘ia mai e ko kēia ‘āina po‘e kahiko e laʻa ka mo‘olelo, ka hula, ka lā‘au lapa‘au, ka hana no‘eau, a me ka ‘ōlelo Hawai‘i. Hiki iā kākou ke ‘ike i ia mau mea waiwai ma muli o ka po‘e e mālama ana iā lākou. Ua ili mai iā Bernice Pauahi nā mea hō‘ailona ali‘i he nui: ke kahili, ka ‘ahu ‘ula, ka lei niho palaoa, a me nā mea makamae like ‘ole, ‘oiai ‘o ia ka mea ho‘oilina hope a Kamehameha I. Ma hope o kona make ‘ana, ua ho‘okumu kāna kāne, ‘o Charles Reed Bishop, i ka hale hō‘ike‘ike i ka makahiki 1889 i mea e ho‘omana‘o ai iā ia. ‘A‘ole wale nō ia ʻo nā  hō‘ailona ali‘i, akā hō‘ike ‘ia nō ho‘i nā mea i hana ‘ia e ka maka‘āinana, e laʻa ka pono lawai‘a, ka pono mahi ‘ai, ke kaula, ke ko‘i, ka moena, ke kapa, ke ki‘i akua, a me nā mea kahiko like ‘ole ma ka Hale Hō‘ike‘ike ‘o Pihopa. He makana nui ia hale hō‘ike‘ike holo‘oko‘a no ka Hawai‘i. ‘O kō kākou kuleana ka mālama ‘ana i ka hale hō‘ike‘ike a me nā mea waiwai i waiho ‘ia i loko no ko kākou mau kūpuna a me kā kākou mau mamo e ola ana i kēia mua aku.  

E ho‘omaopopo kākou i kēia hale ma ke ‘ano he makana e mālama ai. Wehewehe kekahi mau alaka‘i i ka mea e mālama ‘ia ma ia hale: ka mo‘olelo Hawai‘i, nā akua Hawai‘i, ka nohona o ke ali‘i a me ka maka‘āinana, ka lā‘au Hawai‘i, a me ka pilina ma waena o ka Pae ‘Āina ‘o Hawai‘i a me nā mokuʻāina ‘ē a‘e ma ka moana Pākīpika. He papa kuhikuhi ko laila no ka wehewehe ‘ana i nā papahele a pau o ia hale. ‘O kekahi alaka‘i, ‘o Emily Hawkins kona inoa, a he kumu ma kēia keʻena ʻōlelo Hawaiʻi ma mua. Alaka‘i ‘o Emily i ka po‘e māka‘ika‘i i ka hale hō‘ike‘ike no ‘elima makahiki. Wahi a Emily, ke noi ‘ia ‘o ia i ke alaka‘i ‘ana ma ka ‘ōlelo Hawai‘i e kekahi kula ʻōlelo Hawaiʻi, alaka‘i ‘o ia i nā haumāna i ia hale ma ka ‘ōlelo Hawai‘i. Ua ho‘omaka ‘o ia i ka hana ʻana pēlā ma ka makahiki 2010, a ‘ehā wale nō manawa ona i alaka‘i ai i nā haumāna ma ka ‘ōlelo Hawai‘i. I kēia manawa, he ‘ano papahana kūikawā ka māka‘ika‘i ‘ana ma ka ‘ōlelo Hawai‘i, a ‘o Emily wale nō ka mea e kama‘ilio aku i nā haumāna ma ka ‘ōlelo Hawai‘i. Ke lana nei ko‘u mana‘o, e nui ana ke noi māka‘ika‘i ma ka ‘ōlelo Hawai‘i a me nā kānaka alaka‘i e wehewehe ana ma ka ‘ōlelo Hawai‘i i ka Hale Hō‘ike‘ike ‘o Pihopa. He maika‘i wale nō ka hō‘ike ‘ia ‘ana o ka mea makamae a me ka mo‘olelo ma ka ‘ōlelo Hawai‘i i kēlā me kēia lā, no ka mea, ‘oi a‘e ka ho‘omaopopo ‘ana i nā mea Hawai‘i ma ka ‘ōlelo Hawai‘i. 

Nui ko kākou mahalo iā Bernice Pauahi lāua ‘o Charles Reed Bishop no ka ho‘okumu ‘ana i kēia hale hō‘ike‘ike a me ka waiho ‘ana i nā mea makamae ma laila. Wahi a nā kūpuna, “E na‘i wale nō ‘oukou i ku‘u pono, ‘a‘ole e pau,” ‘o ia ka ‘ōlelo hope a Kamehameha I. ‘O ka mana‘o o kēia, e no‘ono‘o pono kākou, e hana pono kākou, i hiki iā kākou ke mālama i ka mea waiwai mai nā kūpuna mai a mau loa aku. Inā maopopo pono i nā mamo o Hawai‘i ka ‘ōlelo Hawai‘i, ka mo‘olelo Hawai‘i, a me ke kuana‘ike Hawai‘i, hiki iā lākou ke a‘o aku i kā lākou mau keiki, a laila, hiki ke ho‘omau ‘ia ka mea waiwai mai nā kūpuna mai. He mana a he ‘ike nui ko nā mea a pau e hō‘ike ‘ia i Ka Hale Hō‘ike‘ike ‘o Pihopa. Lana ku‘u mana‘o, e hele mai ana nā mamo o Hawai‘i a ho‘olaukanaka i ia hale i mea e noke ai i ka ‘ōlelo Hawai‘i a me ka ‘ike Hawai‘i no ka wā pau ‘ole. E no‘ono‘o pono a mālama pono kākou i ka mea waiwai mai nā kūpuna mai e like me ka ‘ōlelo a Kamehameha I. Ho‘opōmaika‘i i Ka Hale Hō‘ike‘ike ‘o Pihopa no kona piha makahiki he 125! E ola mau loa!   

© Aya Ueda . 2014

© kauluhoi 2017