Ka Moʻolelo o Puʻu Māʻiliʻili
a me Puʻu o Hulu
na kilika bennett

Māʻili

Mai Pōhaku o Kauaʻi a i Mālei, mai Puʻuloa a i Kōloa, mai Mokoliʻi i Mānana, a mai uka i kai, ke paʻapū nei nō ka moku o Kākuhihewa i nā hiʻona ʻāina a me nā hiʻona wai like ʻole: ʻo nā pali ʻoe, ʻo nā puʻu ʻoe, ʻo nā ana ʻoe, ʻo nā wailele ʻoe, a pēlā aku. A loaʻa iā lākou pākahi a pau he moʻolelo e wehewehe leʻa ai i ke kumu e kū paʻa ana lākou i kēia manawa. Kamaʻāina paha ka hapanui o kākou me ka moʻolelo i pili i kēlā kai kūʻono ʻo Hanauma, ʻo ia hoʻi, kahi a Pele i ʻeli ai i kona home a hiki i ka manawa i hoʻopau ʻia ai ia wahi e kona kaikuaʻana ʻo Nāmakaokahaʻi. Kamaʻāina nō hoʻi paha kekahi o kākou me ka moʻolelo i pili i kēlā moku liʻiliʻi ʻo Mokoliʻi, ʻo ia hoʻi, ka huelo o ka moʻo a Hiʻiaka i pepehi ai i kona holo kaulana ʻana aku i Kauaʻi a hoʻi ʻana mai i Hawaiʻi. Akā naʻe, ke poina koke ʻia nei nā moʻolelo i pili i nā hiʻona ʻāina o Māʻili, a ua pau ʻē kekahi moʻolelo hiʻona ʻāina ʻē aʻe i ka hoʻopaʻanaʻau ʻole ʻia.

No laila, he mea nui ka hoʻopaʻa ʻia ʻana o nā moʻolelo i koe i ka palapala ʻia, no ka mea, inā hāʻule ka poʻe a pau iā lākou iho nā moʻolelo o nā hiʻona ʻāina, iā kākou a me nā hanauna e hiki mai ana nō ka hoka. Inā nalowale kēia ʻike, ʻaʻole hoʻi kākou e mākaukau ana no ka hoʻopale i nā pōʻino maʻamau i pili i kēia mau lā, ʻo ke kūkulu hale ʻoihana ʻoe, ʻo ka hoʻomoe kimeki ʻoe, ʻo ke kiloi ʻōpala ʻoe, ʻo ka hoʻomaʻewa ʻoe a pēlā aku nō. A ʻo kēia nō hoʻi ke kumu e kākau nei kēia wahi mea kākau i kēia moʻolelo liʻiliʻi i pili i ia wahi, ʻo Māʻili. He moʻolelo pōkole loa nō ia a kēia wahi mea kākau i lohe ai i kona wā e kāmaliʻi ana ma ka moku ʻo Waiʻanae. Akā naʻe, inā kamaʻāina kekahi i kēia moʻolelo, a hala kekahi mea kikoʻī, a i ʻole inā loaʻa i kekahi he mana ʻokoʻa paha, e ʻoluʻolu, e leka uila mai nō i ka nūpepa Ka Ulu Hoi e hiki iā mākou ke mālama i kou ʻike i kekahi pukana e hiki mai ana.

Ke kū ʻoe ma ka lae liʻiliʻi ʻo Kaneʻīlio ma kai iho o Puʻu Paheʻeheʻe i Waiʻanae, a huli ʻoe i ka ʻaoʻao Nānākuli, ʻike ʻia nā palena o ka ʻāina ʻo Māʻili, ʻo ia hoʻi, ʻelua mau puʻu maloʻo i paʻapū ʻia hoʻi me nā pōhaku ʻulaʻula he nui. Kapa ʻia ka puʻu ma ka ʻaoʻao Mākaha o Māʻili ma ka inoa ʻo Puʻu Māʻiliʻili, a kapa ʻia ka puʻu ma ka ʻaoʻao Nānākuli ma ka inoa ʻo Puʻu o Hulu. A uhola ʻia ka moena o kēia moʻolelo ma ua ʻāina nei.

  ʻO ke aliʻi kāne o Māʻili, he kanaka koʻikoʻi ia ma kēia moʻolelo pōkole, a wahi a kekahi, he aliʻi kāne maoli paha ua aliʻi nei i ka wā kahiko, i ka wā ma mua loa aku o ka hiki ʻana mai o nā mikionali. Noho maila kēia i ka ʻāina ʻo Māʻili a nāna nō i mālama i nā makaʻāinana o ia ʻāina. A i kekahi lā, i loa nō a ʻike kēia aliʻi kāne i kekahi wahine ʻōpio, ʻo ke kuko ihola nō ia o ua aliʻi nei e hoʻopili me ia ala. A ʻo ua wahine la, he keu nō kēlā ā ka uʻi, akā ʻaʻole i maopopo maila i ke aliʻi, he māhoe ko kēia wahine uʻi. Ua aloha nui ke aliʻi i ua wahine ala, a ua lilo hoʻi kēia wahine uʻi i ipo nāna.

Wahi hoʻi a kekahi, ua alapine ʻia kēia ʻāina nei e kekahi moʻo ʻino a kolohe hoʻi, a i ko ia ala ʻike ʻana i ke aloha i mālama ʻia ma waena o ke aliʻi a me kāna wahine, ʻo ke ʻōhumu ihola nō ia o kēlā e hoʻopilikia iā lāua. Ua maopopo maila i ia moʻo, he māhoe nō ko kēlā wahine, no laila, ua noʻonoʻo kēlā e kakali, aia nō a hui pū nā māhoe i hoʻokahi wahi. A, i loa nō a hui pū lāua, ua hoʻolilo ka moʻo iā lāua i hoʻokahi puʻu, ʻo ia hoʻi, ʻo Puʻu o Māʻiliʻili. Ua ʻike ʻia kēia hana ʻino ʻana e ke aliʻi, a ua pūʻiwa nō ʻo ia i ka lilo ʻana o kāna ipo i puʻu, akā, ua pūʻiwa loa hoʻi ʻo ia no ka mea, ʻaʻole i maopopo ʻē ihola iā ia nei, he māhoe nō ko kāna ipo. I ko ia nei hoʻāʻo ʻana e kuhi i kāna ipo maoli, ua hoʻolilo hoʻi ka moʻo ʻino iā ia nei i puʻu ʻē aʻe, ma ka ʻaoʻao aʻe o Māʻili, ʻo ia hoʻi, ʻo Puʻu o Hulu. A aia nō lākou i laila i kēia lā, i paʻa i ko lākou mau kino puʻu no nā kau a kau.

Wahi a kekahi, ʻo Puʻu Māʻiliʻili nō ke aliʻi kāne, a ʻo Puʻu o Hulu, ʻo ia nō nā māhoe wāhine. He mahuʻi kūpono paha kēia no ka mea, me he mea lā, he māhana puʻu ʻo Puʻu o Hulu i hui pū ʻia e kekahi kuapali, a i kekahi manawa hoʻi, kapa ʻia kēia mau māhana puʻu ma nā inoa ʻo Puʻu o Hulu Uka a me Puʻu o Hulu Kai. Akā naʻe, ke haʻi moʻolelo wale nei nō kēia wahi mea kākau i kāna mea i lohe ai i kona wā e kamaliʻi ana. Aia nō ka hilinaʻi iā ʻoe e ka makamaka heluhelu.

ʻOiai he laʻana pōkole wale nō kēia o kekahi moʻolelo hiʻona ʻāina, he mana nō ko loko o ia ʻano moʻolelo. Hiki i kēia ʻano moʻolelo ke hoʻonui i ke kuanaʻike o kānaka i ka hōʻike ʻana aku, ʻaʻole wale nō ka ʻāina he lepo a he pōhaku, akā, he ola kona kekahi. ʻAʻole hoʻi hiki i nā kānaka kūkulu hale ʻoihana ke hoʻomaʻewa i nā wahi i hoʻokapu ʻia e ka Hawaiʻi inā kūpaʻa ka manaʻo o ka poʻe i maopopo leʻa ai kēia mau moʻolelo e mālama ʻia ua mau wahi nei. A no laila, he mea nui ka palapala ʻia ʻana o ia mau moʻolelo hiʻona ʻāina a hiʻona wai. He mea nui hoʻi ka hoʻomākaukau ʻana i nā ʻōpio o kēia wā a me nā hanauna o kēia mua aku e hoʻopaʻanaʻau iho i kēia ʻike waiwai e hiki ke maopopo leʻa iā lākou ka waiwai o ko lākou ʻāina ponoʻī. Inā maopopo iā lākou kēia waiwai, e pūlama ana nō lākou i ko lākou ʻāina, a e mākaukau ana lākou no ka hoʻopale i ka pōʻino a me ka hoʻomāʻewa ʻana i ʻike ʻia a puni kēia mokupuni, a puni ʻo Oʻahu.

© Kilika Bennett . 2014

© kauluhoi 2017