ke kahua o kānaka
na ikaika gante

lululima

Welina mai me ke aloha e nā leo ʻōiwi o nā kulāiwi nei, mai ka moku o Keawe kahi i ala mua ai ka lā i Kumukahi a i ka moku o Kahelelani kahi o nā pūpū one e noho ana i ka laʻi. Ke aloha nō iā ʻoukou pākahi a pau. Ke ulu nei ka nui o nā poʻe ʻōlelo Hawaiʻi ma kēia moku nei a he wahi paipai kēia iā ʻoe e ka Hawaiʻi e hoʻokomo aku i kāu mau pua kamaliʻi i nā kula ʻōlelo Hawaiʻi, no ke ola o ka ʻōlelo makuahine.

Hea akula ke kumu i nā keiki penei “hū-i e nā keiki ʻo kēia ka manawa e hīmeni ai i ke mele “Hele au i ke kula maikaʻi.” Mākaukau?” A pane ihola nā keiki me nā leo like ʻole “ʻAe”. I loa nō a pane nā keiki i ke kumu ʻo ka hoʻokani akula nō ia o ke kumu i ka ʻukulele. Hīmeni akula nā keiki me nā leo nahenahe a hauʻoli au i ka lohe ʻana i ka leo o ko kākou lāhui. No kēlā hū ʻana aʻe o ke aloha ma loko o ka naʻau i paʻa ai ka manaʻo he mana maoli ko ka ʻōlelo. I laha ai kēia ʻōlelo aloha e aho ia e aʻo i nā keiki i ka ʻōlelo maoli o ka ʻāina.

I kēia mau lā ke ulu nei a manomano ka lāhui Hawaiʻi. ʻAkahi nō au a kipa i ka haukapila i mea e ʻike ai i nā pēpē hānau hou a koʻu hoaaloha a me kaʻu kumu. A ʻike leʻa nō au ke ulu nei ka lāhui Hawaiʻi. No laila ma hea kākou e kula ai i kēia mau hanauna hou? Eia kekahi manaʻo, e kula aku kākou i nā kamaliʻi Hawaiʻi, nā pua aloha ʻāina ma ke kula ʻōlelo Hawaiʻi, ma ka Pūnana Leo hoʻi. 

huki

Akā he mau ālaina hoʻi ko kēia ulu ʻana o ka ʻōlelo makuahine. ʻO kekahi mea ka manaʻo e maikaʻi ʻole ana paha kā lākou hana i ke ola a ma ke kula nui. Makemake nā mākua e hoʻouna aku i nā keiki i ke kula aupuni no ke kokoke paha i ka hale a i ʻole i nā kula uku i holomua ai lākou i ke kula nui. He mau manaʻo minamina nō kēia, no ka mea pono lākou i ka ʻōlelo i Kahua no ke ola ʻana. Eia kekahi mau kumu e hoʻokomo ai i kāu mau keiki i ke kula ʻōlelo Hawaiʻi:

He mau keiki Hawaiʻi ka hapanui o kākou, e ulu ana ma ka nohona kula haole. He ʻuʻuku wale nō nā mea kū i ka Hawaiʻi ma ia ʻano kula, a ʻaʻole nui ke aʻo e pili ana i nā moʻolelo maoli a me nā mele maoli o ko kākou poʻe kūpuna. Ma nā kula haole ʻaʻole aʻo ʻia nā moʻolelo o ko kākou mau kūpuna a me kā lākou moʻo kākau. ʻO nā moʻolelo o ka poʻe e noho hewa nei ma Hawaiʻi, ʻo ia kai aʻo ʻia. No ke ola o nā moʻolelo o nā kūpuna, pono e paipai aku i nā ʻohana Hawaiʻi e hoʻokomo aku i nā kamaliʻi ma nā kula ʻōlelo Hawaiʻi, i aʻo ʻia ko kākou moʻolelo ponoʻī ma ka ʻōlelo makuahine a kākou. 

Ma ka Pūnana Leo i hana pū ai nā Kumu a me nā keiki i mea e aʻo ai i ka ʻōlelo a paʻa i ka naʻau. Hoʻomaʻamaʻa mau nā keiki i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā ʻano like ʻole o ke ola. Ke ulu nā keiki ma kēia nohona hiki iā lākou ke aʻo e pili ana i ko lākou mau kūpuna, nā moʻolelo, a me ka noʻonoʻo ʻana mai o ke kanaka, ʻaʻole wale nō ʻo ka noʻonoʻo kū i ka haole. Ke oʻo nā ʻōpio ʻōlelo Hawaiʻi, e ʻokoʻa ana hoʻi ko lākou nānā ʻana i ka honua nei i ka wā kanaka mākua. E kū ana i ka Hawaiʻi.

Ke ulu kā kākou wahi poʻe keiki i ka nohona Hawaiʻi ʻaʻapo nō lākou i nā loina Hawaiʻi kekahi, a ke maopopo iā lākou nā loina Hawaiʻi a me nā ʻike o ka Hawaiʻi, e hana ana ua mau keiki nei e like me ka Hawaiʻi. He aha naʻe ia mea he Hawaiʻi? ʻO ka Hawaiʻi, he poʻe aloha ʻāina kākou, poʻe mālama i kekahi i kekahi, poʻe hoʻokō i nā kuleana i ola pono ai ka ʻohana. 

I kēia mau lā ua puni kākou Hawaiʻi i nā hana lapuwale, nā hana kū i ka haole; ʻo ka lāʻau ʻino ʻoe, ʻo ka puni ʻona ʻoe, ʻo ka hākākāʻoe me ke kāne, ka wāhine, a pēlā wale aku. Inā loli ka nohona o ka Hawaiʻi i kona wā kamaliʻi, e holomua loa ana ʻo ia a pēlā pū me ka lāhui. E pau ana kēia mau hana lapuwale a holomua ana kākou a pae akula i ke au e ola hou ai ka lāhui.

© Ikaika Gante . 2014

© kauluhoi 2017