Kūkulu Lāhui: ka uku no ke ola ʻana
na hāmiha arquette

ʻO ke kumu kūʻai o ko kākou nohona, ‘o ia kekahi pilikia nui a kākou e ʻauamo mau ana. I nā mokupuni o Hawaiʻi, pipiʻi loa nā mea a pau a paʻakikī nō ke ola ʻana no ka poʻe Hawaiʻi. Ke hana ʻoʻoleʻa nei kākou e ola, akā, nui nā mea e pono ai ka uku; ʻo ka uku kula nui, ka mōlaki, ka hoʻolimalima, nā mea ʻai ʻē, ka uku no ke kaʻa, nā ʻauhau, a pēlā aku nō. E nonoi mau kākou i ka pai ʻia ʻana o ka uku, no ka mea, ma kēia honua a kākou e noho ai, paʻakikī nō ke ola ‘ana inā ʻaʻohe kālā. ʻO ke kālā ke kumu o nā mea ʻino he nui wale.

‘Oi aku ka pipiʻi o ka nohona ma Hawaiʻi ma mua o ʻAmelika hui pū ʻia. No laila, pipiʻi loa ka ʻāina, nā hale, a me nā ʻauhau nō hoʻi. Na ka poʻe malihini e kūʻai mai i ka ʻāina a e pipiʻi loa aku ka ʻāina ma muli o ko lākou hiki ʻana mai. Nui ke kālā e hoʻolilo ʻia no kahi ʻāina ma Waimea, Kauaʻi; kūʻai ʻia he ʻelua ʻeka no ka $2,500,000. ʻAʻole pono kēlā. Paʻakikī nō ke kūʻai ʻana mai, a pālua ka paʻakikī no nā Kānaka Maoli. Inā ʻaʻole hiki i nā Kānaka Maoli ke kūʻai mai i ka ʻāina, i hea lā kākou e noho ai?  Ke kipaku ʻē ʻia nei kākou i ko kākou ʻāina hānau ponoʻī.

ʻAʻole i kau ka poʻe Hawaiʻi kahiko i kekahi kumu kūʻai ma ka ʻāina. Ua maopopo ‘ia kēia ʻōlelo noʻeau i ka po‘e Hawai‘i: “He aliʻi ka ʻāina, he kauā ke kanaka”. E like me kā kēia ʻōlelo noʻeau e hōʻike mai ai, ‘okoʻa ka manaʻo o ka Hawaiʻi no ka ʻāina, penei: inā mālama ʻoe i ka ʻāina, e mālama ka ʻāina iā ʻoe.  Ma muli hoʻi o kēia manaʻo, ‘o nā kauā kākou o ka ‘āina nei, a ‘o ko kākou kuleana, ‘o ia no ka hoʻokō ‘ana i nā makemake o ka ‘āina, i pono ai ka ʻāina. ʻO ka ʻāina hoʻi ke aliʻi nāna e kuhi mai i ka pono. No laila, he pono ʻole ke ‘ano o ko kākou ola i kēia wā. Me he mea lā, ‘o ke kālā ke ali‘i, a ‘o ka ‘āina ke kauā. 

A hiki ke ‘ike ‘ia, he aliʻi no ke kālā i ko kākou hele ‘ana i ke kula nui. Pipiʻi ko nā haumāna Hawaiʻi hele ‘ana i ke kula nui. Mai ka makahiki 2006 a hiki i ka makahiki 2012, na ke Kula Nui o Hawaiʻi ma Mānoa i pai i ka uku kula he 108 pākēneka a ma kēia ʻekolu mau makahiki aʻe, e pai hou ʻia ana he 33 pākēneka. I ka makahiki 2007, he $4,522 kai uku ʻia, a i ka makahiki 2012, he $9,404. ʻO ka pelekikena o ke Kula Nui o Hawaiʻi ma Mānoa, ʻo MRC Greenwood, ua wehewehe ʻo ia nei i ka maikaʻi o ka hoʻopiʻi ʻia ʻana o ka uku. Wahi āna, he ʻoluʻolu ka uku a he pono loa no ke kākoʻo ʻana i ke kula. Kāhāhā! He ʻoluʻolu aha kēlā? Akā, he ʻupena hihia i paʻa ai kākou. ʻOiai makemake ʻo ʻAmelika e hoʻonaʻauao ʻia kākou i hiki ai ke loaʻa kekahi ʻoihana maikaʻi a me kālā i kūpono, pipiʻi loa ka uku kula nui, no laila, paʻakikī loa ka hele ʻana mai ma ke kula no nā Kānaka Maoli.

Eia nō hoʻi, ma muli o ka piʻi ʻana o ke kumu kūʻai o nā mea a pau, nui ka pipiʻi o ke ola ʻana ma Hawaiʻi nei. Ikēia mau lā o ka paio ʻana, e hakakā a e holomua mau nā Kānaka Maoli. ʻOiai ʻano ʻē kēia mau manawa, a me ka lilo ʻana o kākou i poʻe ʻilihune ma ko kākou ʻāina ponoʻī, ʻo ia ʻāina nō kā kākou aliʻi. He kuleana ko kākou e mālama aku iā ia. I loko nō o ka pipiʻi a me ka pupū o ke ola, mai haʻalele i nā kulāiwa o ko kākou mau kūpuna.

© Hāmiha Arquette . 2014

© kauluhoi 2017