Nā Pāpale i Pāpale ʻIa
NA Kaulana Mayo

ʻAuhea ʻoukou e nā mauʻu hiwahiwa o nēia pae ʻāina i hoʻomanaʻo ihola i nā haliʻa aloha o nā pāpale i pāpale ʻoluʻolu ʻia e nā kūpuna o ke au i hala. He wahi moʻolelo kēia e hoʻomanaʻo ana i ka ʻike o ka hana noʻeau o ka ulana lauhala o ke au i hala. E ka hoamakamaka e heluhelu mai nei, he mahele hou kēia no ke kumuhana o ka lauhala. Ua heluhelu ʻia paha ka maka mua o kēia wahi kumuhana ma ka moʻolelo ʻo “Ka Pūhala Kuapapa” i puka ma ka puke 16, helu 1, o Ka Ulu Hoi, no laila e nanea mālie i kēia moʻolelo hou o nā pāpale i pāpale ʻia e nā hulu kūpuna o ke au i hala. E ka lāhui Hawaiʻi o nēia pae ʻāina ē, kamaʻāina paha kākou i nā pāpale lauhala i ʻike ʻia ma nā wahi pauloa, eia naʻe, pehea i loli ai ka ulana lauhala mai nā mea mea pili nohona e like me ka moena a i kahi ʻano mea waiwai e like me ka pāpale? 

Ma o nā mauʻu pākahi o kahi pāpale lauhala, hiki ke ʻike akāka ʻia ka hana nui o ka poʻe loea nāna i ulana i ia wahi pāpale. He kia hoʻomanaʻo nā pāpale lauhala no kahiko mai, a mau nō ka maiau o kēia wahi hana noʻeau mai ke au i hala a i kēia au e holo nei. He waiwai nui nā lehua o kēia ʻano hana noʻeau o ke au i hala, a ʻo kekahi, he makapō no Wailuku i Maui. Ma ka nūpepa ʻo Ka Hae Hawaii i ka lā 29 o ʻOkakopa i ka makahiki 1857, ua puka he wahi moʻolelo no ka makapō i mākaukau i ka ulana lauhala. Pehea lā i mākaukau ai kēia loea i ka ulana lauhala inā he makapō ʻo ia? Hoʻākāka ʻia ka noʻeau o kēia loea penei, “Hiki ia ia ke unala i ka moena-pawehe, me ka moena makalii i oi ae mamua o ka ka wahine maka ʻike.” Penei i hoʻākāka ʻia ai ka hana kupaianaha o Naki, ka makapō no Wailuku i Maui. Eia kekahi, wahi a ka moʻolelo i puka ma ka nūpepa ʻo Ka Hae Hawaii, ua hiki nō hoʻi iā ia ke ulana i nā pāpale kekahi. E Hawaiʻi ē, he koʻikoʻi kēia wahi ʻike iā kākou no ka pili ʻana o nā pāpale i ʻike ʻia ma kēia au e holo nei, me nā loea o ke au i hala. No kākou Hawaiʻi, ʻo ka ʻike kuʻuna ka mea e koi ana i ko kākou holomua. No kekahi mau haumāna me ka ʻiʻini i ka ulana lauhala, he kōkua paha kēia ʻano moʻolelo kahiko no ka hōʻike ʻana i ke kū like o ka ʻike kuʻuna me ka ʻike o kēia au e holo nei. Eia naʻe, he mea kahiko anei ka pāpale lauhala?

  I ka hōʻea ʻana o nā poʻe Mikionali i Hawaiʻi nei i ke kenekulia ʻumikūmāiwa, ua hoʻolauna mua ʻia kēia mea hou loa, ʻo ka pāpale nō ia. Ua pāpale ʻia nā pāpale hoʻohiehie loa e nā malihini. E ka hoamakamaka e heluhelu mai nei, pehea, ua kupu mai paha ka manaʻo no ka hana ʻana i pāpale me nā mea i laha ma kēlā au e like hoʻi me ka lauhala? I ka lā 5 o ʻApelila, makahiki 1877 i puka ai he wahi moʻolelo a Komisina Alii e koi ana i ka lāhui Hawaiʻi e hoʻomau i nā ʻano hana noʻeau kahiko, a ʻo ka ulana lauhala kekahi o ia mau hana noʻeau. Ma nei moʻolelo, hoʻākāka ke Komisina Alii i ke koʻikoʻi o ka ulana pēia pū me ke kakaʻikahi o nā loea ulana lauhala. Penei nō i hoʻākāka ʻia ai, “Aole ma ke ano moena wale no i manao ia ai ke kupono o ka lauhala ma kekahi mau ano e ae no he nui e hiki ke hoololiloli ae, e like me ka eke, papale a pela wale aku”.  No laila, ʻaʻole i kū ka ulana lauhala ma ke ʻano he moena wale nō. Ua hele a maʻa ka poʻe kūpuna i ka ulana pāpale ma kahi o nā moena a pēlā aku nō ka hōʻea ʻana o nā mea hou o ke kauhale. 

Ma ke au i hala, ʻaʻole nō i like ka waiwai o nā pāpale lauhala e like hoʻi me nā kumukūʻai o kēia au e holo nei. I kēia au e holo nei he kumu kūʻai nui ko nā pāpale lauhala; inā nō paha i hoihoi kekahi i pāpale lauhala, ʻo ke kumukūʻai mau, he $200 a $400 paha kālā ka nui no hoʻokahi pāpale. Ma ka moʻolelo o ke Komisina Alii i ʻike ʻia ma luna aʻe, ua hōʻike ʻia ka nele nā Hawaiʻi i ka ʻoihana ʻole a me ke kālā ʻole. Hoʻohalahala mai nō hoʻi ka poʻe hoʻokolonaio i nā Hawaiʻi no ka ʻole o nā ʻoihana penei, “Ua hoohalahala nui ia nae hoi e kekahi poe mawaena o kakou nei, no ka loaa ole o kau mau wahi hana mikiala kupono e loaa mai ai o ke dala." Eia naʻe, he ala ko ka poʻe ulana lauhala e loaʻa ai nō he ʻoihana a he hanohano: "Eia ke ku nei mawaena o kakou kekahi mau oihana mikiala maikai e lawelawe ia ai e ka lahui me ka hiipoi nui ia… Ua kupuno ia mau oihana mikiala ke lawelawe nui ia mawaena o ka poe nele i ka hana.” 

E ka hoamakamaka e heluhelu mai nei, me he mea lā, ua ʻike ka poʻe hoʻokolonaio i ka waiwai o kēia ʻano hana noʻeau o nā kūpuna o ke au i hala, a ua kau ka weli i loko o lākou no kēia kumu waiwai o ka poʻe Hawaiʻi. No laila, ʻaʻole nō paha i makemake ʻia e lākou ka hoʻokō ʻana o ka lāhui Hawaiʻi ma nā ʻano waiwai, a me ka loli ʻana o ka loina kahiko, i ola i ke au e neʻe ana. A no laila ua ʻano alakaʻi hewa ʻia nā loea o ke au i hala e nā poʻe hoʻokolonaio pēia pū me ka hōʻea mau ʻana o nā malihini i Hawaiʻi nei. E Hawaiʻi ē, i mea e pakele ai i kēia ʻano noʻonoʻo ʻana o nā poʻe hoʻokolonaio, e kākoʻo kākou i nā lima ulana pāpale i hiki hoʻi iā kākou ke pāpale i ia wahi pāpale hanohano o ka Hawaiʻi. 

© Kaulana Mayo . 2018

© kauluhoi 2018